RALPH ELLISON

1913-1994

Ralph Waldo Ellison, afro-amerykański pisarz i nauczyciel, którego powieść Invisible Man (Niewidzialny człowiek) z 1952 roku odniosła ogromny sukces. Ellison był porównywany do takich pisarzy jak Herman Melville1 czy Nathaniel Hawthorne2. Demaskując uprzedzenia i stereotypy rasowe, zakorzenione w mentalności amerykańskiego społeczeństwa, wyrażał uniwersalne problemy tożsamości i poszukiwania własnego ja, unikając jednak zajmowania bezośredniego stanowiska politycznego. "Literatura jest ślepa na kolory," powiedział kiedyś.
Wielu artystów ruchu Czarnej sztuki odrzucało Ellisona za jego pogląd, że Ameryka jest krajem kulturalnej wymiany i synergi. Utalentowany w wielu dziedzinach, Ellison był też znakomitym trębaczem jazzowym oraz fotografem.

"Jestem niewidzialnym człowiekiem. Nie, nie jestem zjawą jak te, które nawiedzały Edgara Allana Poe'a; nie jestem też jedną z waszych ektoplazm w hollywoodzkich filmach. Jestem człowiekiem materii, ciała i kości, włókien i płynów - i można by nawet powiedzieć, że posiadam umysł. Jestem niewidzialny, zrozumcie, tylko dlatego, że ludzie odmawiają zobaczenia mnie." (z The Invisible Man, Prolog)

Ralph Waldo Ellison urodził się 1 marca 19133 roku w Oklahomie, w stanie Oklahoma. Lewis Ellision, jego ojciec, nazwał syna po sławnym amerykańskim poecie i filozofie Ralphie Waldo Emersonie, mówiąc, że "wychowuje tego chłopca by został poetą." Lewis, który spędził swoją młodość jako żołnierz oraz jako przedsiębiorca, był sprzedawcą lodu i węgla, zmarł nagle. Matka Ralpha, Ida Ellison wspierała rodzinę pracując jako pomoc domowa. Ida, którą przyjaciele nazywali "Brownie"4 była zwolenniczką socjalizmu i kilka razy aresztowano ją za pogwałcenie praw segregacji.
Ellison zaczął grać na trąbce w szkole średniej. Wśród jego przyjaciół był bluesman Jimmy Rushing5 oraz trębacz Hot Lips Page6. Dzięki stypendium muzycznemu Ellison w latach 1933-36 mógł studiować muzykologię w Instytucie Tuskegee w Macon County, w stanie Alabama. Miał nadzieję, że napisze symfonię. Jednakże atmosfera w Tuskegee była konserwatywna, a jazz uważany za prymitywny. Ellison opuścił szkołę po trzech latach by kontynuować karierę w  sztukach wizualnych.

Przeprowadził się do Nowego Jorku by studiować rzeźbę, lecz znów porzucił swoje plany, gdyż spotkania z  Langstonem Hughesem i Richardem Wrightem7 zaprowadziły go do przyłączenia się do Federal Writers' Project (Federalnego Projektu Pisarzy). Wcześniej czytywał prace Ernesta Hemingway'a, George'a Bernarda Shawa, czy T.S. Eliota, które wywarły na nim ogromne wrażenie. Zachęcany przez Richarda Wrighta, po napisaniu dla niego recenzji książki, zaczął pisać eseje, recenzje i krótkie opowiadania dla różnych periodyków. Pierwsze opublikowane opowiadanie napisane przez Ellisona było krótką historią zatytułowaną Hymie's Bull (Żydowski spekulant), zainspirowaną podróżą pociągami z jego wujkiem by dostać się do Tuskegee. Od 1937 do roku 1944 Ellison miał na swoim koncie ponad dwadzieścia recenzji książek oraz tyle samo krótkich opowiadań i artykułów opublikowanych w magazynach takich jak New Challenge czy New Masses. Został redaktorem Negro Quaterly i zaczął pracę nad swoją powieścią.

Podczas II wojny światowej w latach 1943-1945 Ellison służył w Merchant Marines jako kucharz. Po zakończeniu wojny napisał pierwszy wers Invisible Man (Niewidzialnego człowieka). Wczesna wersja zaczynała się historią o czarnym amerykańskim pilocie, który jest więźniem w obozie nazistów, ale wkrótce Ellison znalazł bardziej złożony temat. "Kiedy książka była skończona, zasugerowano, iż tytuł będzie się mylił ze starą powieścią H.G. Wellsa8, The Invisible Man, ale pomyślałem, że zatrzymam tytuł, bo własnie o tym jest moja książka" (R. Ellison, The New York Times, 1 marca 1982). W 1946 roku poślubił Fanny McConnell (była to jego druga żona, małżeństwo z pierwszą, Rose Poindexter, trwające od 1938 roku zakończyło się w roku 1945 rozwodem). Fanny wspierała męża finansowo w okresie gdy pisał Invisible Man (Niewidzialny człowiek) oraz przepisywała na maszynie jego odręczne pismo. Asystowała także mężowi przy edycji maszynopisu. Jego kawałki o jazzie zbliżone były do jego doświadczeń jako muzyka i głosiły ideę, że w nowoczesny społeczeństwie tradycje muzyczne szybko łączą się i mieszają ze sobą.
Invisible Man (Niewidzialny człowiek) zgłębia kwestię człowieka poszukującego swojej tożsamości i miejsca w społeczeństwie pełnym uprzedzenia i wrogości, widzianą z perspektywy anonimowego czarnego mężczyzny w Nowym Jorku lat 40. W kontraście do swoich rówieśników takich jak Richard Wright czy James Baldwin, Ellison tworzy postacie, które są obiektywne, wykształcone, wyraziste i samoświadome. Poprzez bohatera, Ellison odkrywa kontrast pomiędzy północnymi a południowymi odmianami rasimu i ich efektu alienacyjnego. Narrator jest "niewidzialny" w sensie symbolicznym, w tym, iż "ludzie odmawiają zobaczenia" go, ale także doświadcza czegoś w rodzaju oddzielenia. Znajduje się w podziemny lochu, gdzie musi zrozumieć swój związek z resztą społeczeństwa. W ciemności nie ma kolorów, dlatego by wypełnić pomieszczenie światłem spala 1369 żarówek. Narrator zanim staje się wolny ze wszystkich iluzji, przebywa w gorączce dantejską podróż przez swoje doświadczenia w segregowanej społeczności z Południa na Północ. Z przewodnim utworem muzycznym z prologu "Co takiego zrobiłem by być tak czarnym i smutnym", Ellison sugeruje, iż jazz może reprezentować fuzję różnych kulturalnych wpływów na społeczeństwo amerykańskie, ale także służy jako klucz do umysłu narratora. Edukacja i klasowa świadomość nie pomagają mu w jego rozpaczy ale dodają trudności. Wreszcie jest gotowy by wejść do świata i powiedzieć: "Kto wie, oprócz tego na najniższych poziomach, że mówię za ciebie?".
Ta przełomowa powieść, z jej traktowaniem dotychczasowych tematów tabu takich jak kazirodztwo i zniekształconym postrzeganiem czarnej seksualności przez białą Ameryki zdobyła w 1953 roku National Book Award oraz Russwurm Award. W 1965 Invisible Man został wyróżniony w badaniu dorobku 200 autorów i krytyków wśród najważniejszych prac po II wojnie światowej. Ellison podkreślał, że napisał powieść myśląc nie o jej socjologicznym wglądzie w niesprawiedliwość, ale o szczególnej staranności i dbałości o sztukę pisania. Był głęboko zainteresowany pracami rosyjskich autorów, z widocznym największym wpływem pracy Fiodora Dostojewskiego Notes from the Underground (Notatki z podziemia), oraz jej analogii The Man Who Lived Underground (Człowiek, który mieszkał pod ziemią) Richarda Wrighta. Ale odmiennie od protagonisty Dostojewskiego, bohater Ellisona nie jest gotów poddać się i odejść, nie jest outsiderem a jego wycofanie się jest jedynie tymczasowe.

Po publikacji Invisible Man, Ellison stał sie miedzynarodowym bohaterem. W 1955 pojechał do Europe by podróżować i uczyć zanim osiadł na jakiś czas w Rzymie, gdzie napisał esej, który ukazał się w 1957 roku w antologii wydawnictwa Bantam zatytułowanego A New Southern Harvest (Południowe żniwa). W 1958 roku powrócił do Stanów Zjednoczonych by przyjąć pozycję nauczyciela amerykańskiej i rosyjskiej literatury w szkole Bard oraz rozpocząć swoją drugą powieść Juneteenth. W roku 1964 Ellison wydał kolekcję esejów Shadow And Act. W tekstach opublikowanych w High Fidelity (1955) Ellison zaznaczył, że "Krok od duchowości spiritualsów do symfonii Beethovena czy chorałów Bacha nie jest tak ogromny jak się wydaje".
Zaczął też uczyć w Rutgers i Yale. Wykładał też w Columbii, Chicago oraz Uniwersytecie Nowego Jorku, gdzie w latach 1970-80 piastował katedrę Profesora nauk humanistycznych Alberta Schweitzera.
Pośród kilku nagród Ellisona znajduje się Medal of Freedom (Medal Wolności) (1969), tytuł Chevalier de l'Ordre des Artes et Lettres (1970) (najwyższe francuskie odznaczenie w dziedzinie kultury). Był też członkiem National American Academy of Arts and Letters (Narodowej Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury) w Rzymie (1955-57), został też wybrany wiceprezydentem American P.E.N. (Poets, Essayists, Novelists) (amerykańskiego oddziału Międzynarodowego Stowarzyszenia Pisarzy) (1964) oraz wiceprezydentem National Institute of Arts and Letters (Narodowego Instytutu Sztuki i Literatury) (1967). Był również członkiem komisji Carnegie'go zajmującej się sprawami telewizji publicznej, członkiem rady nadzorczej John F. Kennedy Center for Performing Arts (Centrum Sztuki Johna F. Kennedy'ego) oraz członkiem rady nadzorczej Colonial Williamsburg Foundation (Kolonialnej Fundacji w Williamsburgu). W 1985 za Invisible Man (Niewidzialnego człowieka) oraz za nauczanie na licznych uniwersytetach otrzymał National Medal of Arts (Narodowy Medal Sztuki).

Druga powieść Ellisona, Juneteenth (1999), była zaplanowana jako trylogia, ale pozostawił ją niedokończoną przed śmiercią. Po jego śmierci odnaleziono w jego domu wiele manuskryptów. Krótkie opowiadania Ellisona zostały zebrane w Flying Home and Other Stories (Latający dom i inne opowiadania) (1996). W A Party Down at the Square, która również nie pojawiła się za jego życia, Ellison mówi o linczach stosowanych przez młodych białych chłopców. Flying Home jest ikaryjską historią o czarnym lotniku. Ellison opublikował także dwie kolekcje esejów: wspomniane wcześniej polityczne, społeczne i krytyczne Shadow and Act (1964) oraz Going To the Territory (1986). W Shadow and Act Ellison oświadcza, że "jednym z obowiązków jakie powierzyłem sobie, kiedy poświeciłem się sztuce i pisaniu powieści było dążenie do najszerszego zasięgu, odkrycie i artykulacja najbardziej egzaltowanych wartości." Wśród najbardziej antalogicznych krótkich historii Ellisona znajduje się Flying Home, o czarnym pilocie, którego samolot rozbija się w Georgii, oraz King of the Bingo Game, która dowodzi nieprawidłowości twierdzenia, że bezrobotny czarny może wygrać główną pulę, jeśli zdobędzie szczęśliwy numer.

Ralph Ellison zmarł w Nowym Jorku 16 kwietnia 1994 roku na raka trzustki. Został pochowany w Washington Heights, północnej części Nowego Jorku. Jego żona zmarła 19 listopada 2005 roku.
Pięć lat po jego śmierci, pod redakcją Johna F. Callahana, profesora w Lewis & Clark College, opublikował jego drugą powieść Juneteenth. Była to kondensacja w 368 stronach ponad 2000 napisanych przez Ellisona w okresie czterech lat. Ellison spędził lata rekonstruując powieść po tym, jak długa część oryginału spłonęła w 1967 roku. Powieść ta skupia się na dwóch przeciwstawnych bohaterach: Adamie Sunraiderze, pisarzu, bigoteryjnym senatorze z Nowej Anglii oraz Alonzo "Daddy" Hickmanie, czarnym pastorze babtystów, byłym jazzmanie. Kiedy Hickman pierwszy raz próbuje spotkać się z Sunraiderem, sekretarka senatora zatrzymuje go: "'Zna cię' mówi z oburzeniem. 'Słyszałam, że senator Sunraider oznajmił, że jedynym kolorowym jakiego zna jest chłopak, który czyści mu buty w jego klubie golfowym.'" Okazuje się jednak, że te dwa przeciwieństwa są połączone więzami ojcowskimi. Kiedy Sunraider zostaje postrzelony, wzywa Hickmana do siebie, zaczynając odkrywanie ich wspólnej przeszłości.

Autor: Agnieszka Kopacka / Lady_A



1 - Amerykański powieściopisarz, poeta i eseista (1819-1891). Jego najsłynniejszym dziełem, zaliczanym do kanonu literatury światowej, jest Moby Dick.
2 - Amerykański powieściopisarz i nowelista (1804-1864). Autor m.in. powieści The Scarlet Letter (Szkarłatna litera).
3 - Rok urodzin Ellisona jest różnie podawany, w zależności od źródła, na 1913 lub 1914. Badania Lawrence'a' Jacksona, biografa Ellisona, ustaliły, że urodził się on rok wcześniej niż początkowo sądzono.
4 - Z ang. duszek, krasnoludek; czekoladowe ciasteczko.
5 - Właściwie James Rushing (1902-1972), amerykański wokalista jazzowy i bluesowy.
6 - Właściwie Oran Thaddeus Page (1908-1954), amerykański trębacz jazzowy, piosenkarz, lider zespołu.
7 - Richard Nathaniel Wright (1908–1960), amerykański nowelista, autor krótkich opowiadań i utworów niefikcyjnych.
8 - Herbert George Wells (1866-1946), angielski powieściopisarz, jeden z pionierów gatunku science fiction.


Źródła:

- Ralph (Waldo) Ellison (1914-1994); 2002
- Ralph Ellison, Wikipedia
- Mańczak Ludwik, Ralph Ellison, Internetowe Imperium Książki
- Wikipedia



"-No ale czarnuch to co innego- odrzekł Perry." O doświadczeniach niebycia we własnym kraju na podstawie Niewidzialnego Człowieka, Ralpha Ellisona.